अमेरिका र भेनेजुएलाबीचको तनावलाई सतहमा हेर्दा मानवअधिकार, लोकतन्त्र र शासन व्यवस्थाको विवादजस्तो देखिए पनि यसको वास्तविक जरो निकै गहिरो र कठोर छ। यो तनाव कुनै एक घटनाको परिणाम होइन, बरु आर्थिक स्वार्थ, राजनीतिक विचारधाराको टकराव, सत्ता परिवर्तनको खेल र विश्व शक्तिहरूबीचको भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको समष्टि हो। विशेषतः तेल, जसलाई आधुनिक विश्वको रक्तनली मानिन्छ, यही द्वन्द्वको केन्द्रमा छ।
भेनेजुएलासँग विश्वकै सबैभन्दा ठूलो प्रमाणित तेल भण्डार हुनु संयोग मात्र होइन, अभिशाप पनि बनेको छ। २०औँ शताब्दीसम्म अमेरिकी तेल कम्पनीहरूले भेनेजुएलाको ऊर्जा क्षेत्रमा गहिरो पकड जमाएका थिए। तर १९९९ मा ह्युगो चाभेज सत्तामा आएपछि तेल क्षेत्र राष्ट्रियकरण गरियो र अमेरिकी कम्पनीहरूको प्रभाव क्रमशः समाप्त हुँदै गयो। यही क्षणदेखि अमेरिका–भेनेजुएला सम्बन्ध बिग्रन थाल्यो। स्पष्ट छ—तेल नियन्त्रण गुमाउनु नै अमेरिकाका लागि अस्वीकार्य भयो।
तेलसँगै विचारधाराको टकरावले तनावलाई थप चर्कायो। चाभेज र पछि निकोलस मादुरोले समाजवादी मोडेल, राज्य–नियन्त्रित अर्थतन्त्र र अमेरिकी प्रभुत्वविरुद्ध खुला राजनीतिक लाइन अपनाए। अमेरिका, जसले ल्याटिन अमेरिकालाई आफ्नै ‘पछाडिको आँगन’ ठान्दै आएको छ, त्यहाँ समाजवादी शासनलाई सधैं सम्भावित खतरा मान्छ। क्युबा र निकारागुवापछि भेनेजुएला पनि आदर्श समाजवादी उदाहरण बन्ने हो कि भन्ने डर अमेरिकालाई लगातार सताइरह्यो। यस अर्थमा यो केवल कूटनीतिक तनाव होइन, एक प्रकारको विचारधारात्मक युद्ध पनि हो।
तनावको अर्को महत्वपूर्ण आयाम सत्ता र वैधताको विवाद हो। अमेरिकाले मादुरो सरकारलाई अवैध घोषणा गर्दै २०१९ मा हुआन ग्वाइदोलाई अन्तरिम राष्ट्रपति मानेर समर्थन गर्यो। यो कदमले भेनेजुएलाको सार्वभौमिकतामाथि सीधा प्रश्न उठायो। भेनेजुएलाको आरोप छ—अमेरिका खुला रूपमा सरकार परिवर्तन गर्न खोजिरहेको छ र आन्तरिक राजनीतिमा हस्तक्षेप गरिरहेको छ। यही कारणले यो द्वन्द्व ‘लोकतन्त्र बनाम तानाशाही’ भन्दा बढी ‘सार्वभौमिकता बनाम हस्तक्षेप’को संघर्ष बनेको छ।
अमेरिकाले लगाएका कडा आर्थिक प्रतिबन्धले स्थिति झन् भयावह बनाएको छ। तेल निर्यात रोक, बैंकिङ प्रणालीमा अवरोध र सरकारी अधिकारीमाथि प्रतिबन्धका कारण भेनेजुएलाको अर्थतन्त्र धराशायी भएको छ। खाद्यान्न र औषधिको अभाव, बढ्दो महँगी र ठूलो जनप्रवासले आम नागरिक सबैभन्दा बढी पीडित भएका छन्। भेनेजुएलाले यो संकटलाई केवल शासनको असफलता होइन, अमेरिकी प्रतिबन्धको प्रत्यक्ष परिणाम भन्दै आएको छ।
यस सम्पूर्ण द्वन्द्वलाई चीन र रूसको उपस्थितिले विश्वस्तरीय बनाइदिएको छ। भेनेजुएलाले यी शक्तिहरूसँग ऋण, हतियार र कूटनीतिक समर्थन खोज्दा अमेरिका थप सशंकित बनेको छ। आफ्नो प्रभाव क्षेत्रमै प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूको प्रवेश अमेरिकाका लागि रणनीतिक चुनौती हो।
अन्ततः अमेरिका–भेनेजुएला तनाव मानवअधिकारको आवरणमा लुकाइएको सत्ता, संसाधन र विश्व प्रभुत्वको लडाइँ हो। जबसम्म यो यथार्थ स्वीकारिँदैन, समाधानको बाटो खुल्ने छैन।
