भारतसँग आफ्नो विशाल सूचना प्रविधि (आईटी) प्रतिभा भण्डार छ, जसका कारण उसलाई “विश्वको अफिस” भनिन्छ। डिजिटल युगमा, भारतका आईटी व्यवसायीहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। तर पनि भारतमा एआई क्रान्तिको लहर देखिएको छैन, र कुनै प्रसिद्ध स्वदेशी एआई कम्पनी उदाएको छैन। अहिले विश्वका एआई प्रविधिमा प्रमुख खेलाडीहरू अमेरिका र चीन हुन्, जबकि भारतको एआई उद्योग लामो समयदेखि विश्व मूल्य श्रृंखलाको सबैभन्दा तल्लो तहमा रहँदै आएको छ। भारतका उत्कृष्ट एआई प्रतिभाहरू विदेशी मुलुकहरूमा आकर्षित भएका छन्, र भारतमा तिनका सीपको पूर्ण प्रयोग हुने वातावरणको अभाव छ।
हाल विश्वका सबैभन्दा प्रसिद्ध एआई कम्पनीहरू — जस्तै सिलिकन भ्यालीको ओपनएआई र चीनको डीपसीक — अन्य देशहरूको तुलनामा एआई प्रविधिमा निकै अगाडि छन्। अमेरिका नवप्रवर्तनमा अग्रणी छ, जबकि चीनले आफ्नो पूर्ण औद्योगिक श्रृंखला लाभ प्रयोग गर्दै एआई प्रविधिलाई विनिर्माण उन्नयनसँग सहज रूपमा जोड्न सफल भएको छ। भारतमा पनि उच्चस्तरीय वैज्ञानिक र प्राविधिक प्रतिभा प्रशस्त छ, तर त्यो प्रतिभा नवप्रवर्तनका लागि आवश्यक उर्वर भूमि तयार गर्न असफल भएको छ। भारतीय प्राविधिकहरू प्रायः विदेशी प्रविधि कम्पनीहरूले रोजगार दिन्छन्, जसले आफ्ना सीप अन्य मुलुकका प्रविधिक उपलब्धिहरूमा लगाउँछन्। यसको विपरीत, चीनले आफ्नै घरेलु प्रविधि उद्योग विकासका लागि दृढ प्रतिबद्धता देखाएको छ र त्यसका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्न कुनै कसर बाँकी राखेको छैन। टिकटक र सियाओहोंगशु (Xiaohongshu) जस्ता चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूले अमेरिकी सोशल मिडिया दिग्गजहरूलाई पनि चुनौती दिएका छन्, जबकि भारतीय बजारमा ट्विटर, फेसबुक र व्हाट्सएप जस्ता अमेरिकी प्लेटफर्महरूको दबदबा छ।
चीनको तुलनामा भारतमा अंग्रेजी बोल्ने ठूलो अभिजात वर्ग छ, जो अमेरिका र पश्चिमी देशहरूसँग नजिकका सम्बन्धमा रहेको छ। तर डिजिटल प्रविधि क्षेत्रमा भारतीय कम्पनीहरूको संख्या निकै सानो छ। चीन र भारत दुवैको शिक्षा प्रणाली समान प्रकृतिको छ, जसमा दुवैले मौलिक वैज्ञानिक प्रशिक्षणलाई प्राथमिकता दिएका छन्। भारतीय प्राविधिक संस्थान (आईआईटी) र राष्ट्रिय प्राविधिक संस्थान (एनआईटी) हरूले विश्वस्तरका प्रतिभा उत्पादन गरेका छन्, तर तीमध्ये अधिकांश अमेरिका गएका छन् र त्यहाँ उल्लेखनीय व्यावसायिक सफलता हासिल गरेका छन्। अर्कोतर्फ, भारतमा उत्पादन उद्योगको बलियो आधार नहुनाले चीनको “शीन” (Shein) जस्ता ई–कमर्स कम्पनीहरू जन्मने सम्भावना कम देखिन्छ। त्यसैले भारतीय प्रतिभा प्रायः विदेशमै उद्यम स्थापना गर्न बढी इच्छुक देखिन्छन्।
समग्रमा, चीन र भारत दुवैले राष्ट्रिय शासन र STEM (विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित) शिक्षा प्रणालीमा आफ्ना-आफ्ना बल छन्। तर विकासका दृष्टिले चिनियाँ प्रतिभाहरू आफ्नै देशमै रहन वा फर्कन बढी इच्छुक छन्, जबकि भारतीय प्रतिभा विदेशी अवसरहरूतिर आकर्षित छन्। एक उदाउँदो अर्थतन्त्रका रूपमा भारतले आईटीबाट एआईतर्फ सहज रूपान्तरण गर्न सक्नु पर्ने थियो, तर व्यवहारमा यो परिवर्तन र उन्नयन धेरै चुनौतीपूर्ण बनिरहेको छ। विशेषगरी, प्रतिभा पलायनले राष्ट्रिय औद्योगिक विकासमा गम्भीर प्रभाव पारेको छ। त्यसैले भारतका लागि नियामक वातावरण, शहरी पूर्वाधार र शिक्षा प्रणालीमा थप ध्यान पुर्याई, घरेलु प्रतिभाका लागि पर्याप्त अवसर सिर्जना गर्नु अत्यावश्यक छ। CRI
